مخراج ‌کاری چیست؟ + انواع پایه و ابزار مخراج کاری جواهرات

مخراج کاری به فرآیند قرار دادن سنگ یا نگین بر روی فلزات گرانبها نظیر طلا و نقره گفته می‌شود و تحت عنوان مرصع‌کاری و جواهرنگاری نیز شناخته می‌شود. این فرآیند آخرین مرحله از ساخت جواهرات است و به شیوه‌های مختلف و با استفاده از ابزارهای بخصوص قابل انجام است. در این مطلب قرار است در خصوص روش‌ها و ابزارهای مخراج کاری جواهرات صحبت کنیم و انواع پایه مورد استفاده در آن را بررسی نماییم.

مخراج کاری چیست؟

مخراج کاری که تحت عناوین دیگر همچون جواهرنگاری و مرصع کاری نیز شناخته می‌شود، به فرآیند قرار دادن سنگ یا نگین بر روی فلزات گرانبها یا اشیاء تزئینی گفته می‌شود. مخراج کاری تنها مختص به صنعت طلا و جواهر نبوده و بر روی اشیاء تزئینی و قیمتی نیز قابل انجام است. در فارسی به این فرآیند گوهرنشانی یعنی نشاندن گوهر بر روی فلز نیز گفته می‌شود. خوب است اشاره شود که جواهرنگاری تنها بخش از طلا و جواهرسازی است که همچنان به نیروی انسانی متکی است. در واقع با پیشرفت تکنولوژی و عرضه دستگاه‌های مختلف در صنعت طلاسازی، این عمل همچنان باید توسط نیروی انسانی و به شکل دستی انجام گردد. برای همین است که مخراج کاری از اساسی‌ترین مشاغل در این صنعت بوده و درآمد نسبتا خوبی دارد.

متداول‌ترین پایه‌ها در مخراج کاری

هر یک از سنگ‌ها و نگین‌ها به صورت خاصی بر روی بدنه سوار می‌شوند و تمام زیبایی و ظرافت کار به این مرحله وابسته می‌باشد. این کار به وسیله پایه‌های نگهدارنده انجام می‌گردد. تنوع پایه‌ها در مخراج کاری بسیار زیاد است و روش نصب، بر اساس نوع آنها تغییر پیدا می‌کند. برخی از متداول‌ترین پایه‌های مخراجکاری عبارتند از:

• پایه کانالی: پایه‌های کانالی بیشتر برای جواهرات با تراش گرد کارایی دارند. از آنجایی که جواهرات با تراش گرد بیشتر در معرض ساییدگی و آسیب قرار دارند، برای محافظت از آنها از پایه کانالی استفاده می‌شود.
• پایه بالرین: در این پایه سنگ‌ها به شکل مخروطی به دور یک مرکز فرضی قرار می‌گیرند. برای محافظت کامل از جواهر، محل قرارگیری سنگ باید دارای عمق کافی باشد.
• پایه چنگه‌ای: این پایه برای زیورآلات تک نگین کارایی دارد و به نگهداری از سنگ بر روی انگشتر، دستبند و … می‌پردازد. پایه چنگه‌ای شامل دو مدل V شکل و اشتراکی است. مخراج کاری بر روی مدل V شکل بسیار آسان‌تر از موارد دیگر است.
• پایه خوشه‌ای: در این پایه سنگ‌های ریز به صورت فرضی بر روی یک گل نشانده می‌شوند. نحوه قرار دادن آنها هم به صورت چند سطحی و با اختلاف در ارتفاع است.
• پایه دیواره‌ای یا حفره‌ای: این پایه به طور کامل اطراف جواهر پوشش داده می‌شود. در اغلب زیورآلات با طرح‌های فانتزی از پایه دیواره‌ای استفاده می‌شود.
• پایه سنگ‌فرشی: این پایه برای نصب سنگ‌های ریز و ظریف کارایی دارد. سنگ‌ها و گوهرهای هم‌اندازه به صورت موزاییکی و با نظم هندسی بر روی پایه قرار داده می‌شوند. از آنجایی که این کار نیازمند دقت و ظرافت بالا است، سختی بیشتری نسبت به سایر موارد دارد.

روش‌های مخراج‌ کاری

هنر مخراج‌ کاری از دیرباز در ایران رواج داشته است و قدمت آن به دوره مادها، هخامنشیان و ساسانیان می‌رسد. این هنر در هر دوره با ابزارهای خاصی انجام می‌شده است. با این حال نتیجه کار، همواره هنرهای خاص و زیبایی بوده است. در حال حاضر مخراج کاری به چند شیوه قابل انجام است. مخراج کاری برای سوار کردن سنگ‌های ریز به روش‌های چنگی، قلم خور، ریلی و کاسه‌ای و مخراج کاری برای سوار کردن سنگ‌های درشت به سه روش صورت دیواره‌ای، چنگی و نبشی انجام می‌شود. در زیر به نحوه انجام برخی از روش‌ها اشاره می‌نماییم:

• روش چنگی: در این روش نگین یا جواهر به وسیله تعدادی چنگک بر روی پایه نصب می‌شود. چنگک‌ها شامل انواع مختلف نظیر تسمه‌ای، مفتولی و نادوانی هستند.
• روش ریلی: این روش از جذاب‌ترین روش‌های مخراج کاری است و طی آن سنگ جواهر بین دو دیوار فلزی به شکل ریل نصب می‌شود. برای این کار دو شیار قرینه در هر دو دیواره ایجاد شده و سپس نگین در داخل آنها قرار داده می‌شود.
• روش قلم‌خور: این روش برای جواهرات بسیار ریز در حد کوچک‌تر از یک‌دهم قیراط کارایی دارد. برای همین از سخت‌ترین سبک‌های گوهرنشانی است و شخص باید تمام مراحل سوراخ‌کاری، قلم‌زنی، ایجاد گوارسه، جاسازی سنگ و کشیدن گوارسه از سطح طلا بر روی سنگ جواهر را شخصا انجام دهد.
• روش کاسه‌ای: این روش مخراج کاری بسیار ساده‌ است و در آن جواهرات به گونه‌ای بر روی فلز نصب می‌شوند که هیچ آثاری از نحوه نصب نگین بر روی آن دیده نمی‌شود.

مهمترین ابزارها در مخراج کاری جواهرات

برای مخراج کاری نیاز به چند ابزار مهم است:

• فرز دستی یا آویز: فرزها برای ایجاد برش‌های ظریف و ایجاد جزئیات کاربرد دارند و بر روی انواع مواد مختلف قابل استفاده می‌باشند. این ابزارها با سره‌ها و مته‌های مختلف قابل استفاده هستند.
• برنیشر یا براق کننده: برنیشرها جهت صاف کردن سطوح و براقیت لبه‌ها کارایی دارند و از پرکاربردترین ابزارهای این هنر به حساب می‌آیند.
• انواع سوهانچه: سوهانچه‌ها در اموری نظیر شکل دادن و پرداخت کار استفاده می‌شوند و در تنظیم چنگک‌ها یا لبه‌های فلزی با اندازه نامطلوب، کارایی بالایی دارند.
• پوشر یا باسمه: این ابزار برای نگین‌های تراش به طور خاص کاربرد دارد و جهت محکم کردن چنگک‌ها بر روی نگین استفاده می‌شود.
• گیره پیچ چوبی: گیره‌های چوبی برای نگهداشتن انگشتر و زیور در زمان کار استفاده می‌شوند و احتمال لیز خوردن و افت کیفیت را کاهش می‌دهند.

جمع بندی

مخراج کاری به هنر قرار دادن سنگ‌ یا نگین‌های زینتی بر روی فلزات گرانبها گفته می‌شود و آخرین مرحله از ساخت جواهر به حساب می‌آید. این هنر به شیوه‌های مختلف قابل انجام بوده و نیاز به ابزارهای تخصصی دارد. در صورتی که قصد خرید ابزارهای مخراجکاری دارید، از فروشگاه جی‌سی ابزار میتوانید اقدام نمایید.