در مخراجکاری طلا و جواهر، انتخاب مته و سرفرزی مناسب بهاندازه مهارت مخراجکار اهمیت دارد. برای ایجاد نشیمن نگین، بازکردن حفره اولیه، اصلاح چنگها یا فرمدهی قسمتهای کوچک فلز نمیتوان از یک نوع ابزار استفاده کرد. هر مته و سرفرزی مخراجکاری براساس شکل قسمت برنده، اندازه و جنس خود کاربرد مشخصی دارد. انتخاب نادرست سرفرزی ممکن است باعث گشاد شدن بیش از حد محل نگین، نامتقارن شدن نشیمن، آسیب به چنگها یا کاهش استحکام نصب سنگ شود. برای مثال، سرفرزی توپی برای ایجاد حفره و برداشت موضعی فلز کاربرد دارد، اما برای ایجاد نشیمن دقیق بعضی سنگهای تراشخورده، استفاده از سرفرزی مخصوص نشیمن مناسبتر است.
در این راهنما انواع مته و سرفرزی طلاسازی را براساس شکل، کاربرد و نوع مخراجکاری بررسی میکنیم تا بتوانید ابزار مناسب را برای ساخت انگشتر، نصب نگین، مخراجکاری چنگی، ریلی و سنگفرش انتخاب کنید.
مته و سرفرزی مخراجکاری چیست؟
مته مخراجکاری و سرفرزی دو ابزار مرتبط اما متفاوت هستند که در مراحل آمادهسازی محل نگین و فرمدهی فلز استفاده میشوند. مته طلاسازی معمولاً برای ایجاد سوراخ اولیه در فلز کاربرد دارد. در مقابل، سرفرزی یا فرز برنده طلاسازی برای گسترش حفره، ایجاد نشیمن نگین، شکلدهی شیارها و اصلاح قسمتهای مشخص فلز طراحی میشود. سرفرزیها از نظر شکل قسمت برنده به انواع توپی، مخروطی، گلابی، استوانهای، چتری، نشیمنتراش و کاسهای تقسیم میشوند. هر شکل، الگوی متفاوتی از برداشت فلز ایجاد میکند. این ابزارها معمولاً با هندپیسها و دستگاههای چرخشی سازگار استفاده میشوند؛ اما قطر شفت و سرعت مجاز هر ابزار باید با دستگاه مطابقت داشته باشد. در فروشگاه جیسی ابزار، دسته مته و سرفرزی و ابزار مخراجکاری برای بررسی تجهیزات مرتبط در نظر گرفته شدهاند.
انواع مته و سرفرزی مخراجکاری و کاربرد آنها
۱. سرفرزی توپی؛ برای ایجاد حفره و آمادهسازی جای نگین
سرفرزی توپی یا Ball Bur دارای قسمت برنده کروی است و یکی از کاربردیترین ابزارهای مخراجکاری محسوب میشود. این شکل امکان برداشت موضعی فلز و ایجاد حفرههای گرد را فراهم میکند.
کاربردهای اصلی سرفرزی توپی عبارتاند از:
- ایجاد و گسترش حفره اولیه برای نگینهای گرد
- برداشت فلز اضافی از زیر محل قرارگیری سنگ
- آمادهسازی بعضی نشیمنها پیش از استفاده از فرز تخصصی
- اصلاح قسمتهای داخلی و فرورفتگیهای کوچک
برای انتخاب سایز مناسب، قطر قسمت برنده باید با ابعاد نگین و مرحله کار هماهنگ باشد. سرفرزی بزرگتر از نیاز ممکن است باعث برداشت بیش از حد فلز و کاهش استحکام محل نصب شود.
۲. سرفرزی چتری یا هارت؛ برای ایجاد نشیمن نگین
سرفرزی چتری که با نام Hart Bur یا Bearing Cutter نیز شناخته میشود، دارای قسمت برنده زاویهدار و شبیه چتر است. این طراحی برای ایجاد شیار نگهدارنده سنگ در بعضی روشهای مخراجکاری کاربرد دارد. برای مثال، هنگام نصب نگین در پایه چنگی، لازم است محل تماس کمربند سنگ با فلز بهصورت دقیق آماده شود. فرز چتری میتواند برای ایجاد این نشیمن روی چنگها استفاده شود. کاربردهای متداول آن شامل ایجاد شیار در چنگ، آمادهسازی بعضی نشیمنهای ریلی و اصلاح محل استقرار نگین است. فرزهای هارت با زاویههای متفاوت تولید میشوند و انتخاب زاویه باید با ساختار سنگ و نوع پایه هماهنگ باشد. برداشت بیش از حد از چنگ میتواند استحکام آن را کاهش دهد.
۳. سرفرزی گلابی یا اشکی؛ برای فرمدهی نقاط محدود
سرفرزی گلابی یا Bud Bur دارای بدنهای کشیده با قسمت برنده تدریجاً باریکشونده است. این شکل برای برداشت کنترلشده فلز در بخشهایی کاربرد دارد که سرفرزی توپی دسترسی یا فرم مناسب ایجاد نمیکند. از این ابزار در مخراجکاری سنگفرش، بازکردن بعضی حفرهها، اصلاح فضای زیر نگین و آمادهسازی قسمتهایی از پایه استفاده میشود. برای مثال، هنگام نصب نگینهای کوچک در کنار یکدیگر، ممکن است لازم باشد بدون گسترش بیش از حد دهانه، قسمت داخلی حفره اصلاح شود. در چنین شرایطی سرفرزی گلابی با اندازه متناسب میتواند کمککننده باشد.

۴. سرفرزی نشیمنتراش؛ برای نصب دقیق سنگهای تراشخورده
سرفرزی نشیمنتراش یا Setting Bur برای آمادهسازی محل قرارگیری سنگ در پایههای متناسب طراحی میشود. تفاوت اصلی این ابزار با فرز توپی، شکل قسمت برنده و نوع سطحی است که در فلز ایجاد میکند. در نصب نگینهای تراشخورده، نشیمن باید با بخشهای مشخصی از سنگ تماس مناسب داشته باشد تا سنگ در موقعیت صحیح قرار بگیرد. سرفرزی نشیمنتراش میتواند در نصب نگینهای گرد، بعضی پایههای چنگی، دیوارهای و لولهای کاربرد داشته باشد. انتخاب قطر مناسب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا استفاده از فرز بیش از حد بزرگ میتواند نشیمن را گشاد کند و باعث لق شدن نگین شود.
۵. سرفرزی کاسهای؛ برای گرد کردن انتهای چنگ
سرفرزی کاسهای یا Cup Bur دارای قسمت برنده مقعر است و برای گرد کردن یا پرداخت شکلی انتهای برخی چنگها استفاده میشود. پس از آنکه چنگ روی نگین محکم شد، ممکن است قسمت بالایی آن دارای لبه تیز یا فرم نامنظم باشد. فرز کاسهای مناسب میتواند در اصلاح شکل انتهای چنگ کاربرد داشته باشد. قطر فرز باید با اندازه چنگ تناسب داشته باشد و هنگام استفاده نباید تماس ناخواسته با نگین ایجاد شود. این ابزار برای سوراخکاری اولیه یا ایجاد نشیمن اصلی سنگ طراحی نشده است.
۶. سرفرزی استوانهای و مخروطی؛ برای اصلاح دیوارهها و شیارها
سرفرزی استوانهای برای برداشت فلز از سطوح داخلی، اصلاح دیوارهها و ایجاد بعضی شیارهای مستقیم مناسب است. سرفرزی مخروطی نیز به دلیل شکل باریکشونده خود میتواند برای دسترسی به نقاط محدود و ایجاد برخی فرمهای زاویهدار استفاده شود. این دو ابزار بیشتر در مراحل اصلاح فرم فلز کاربرد دارند و لزوماً جایگزین سرفرزی تخصصی نشیمن سنگ نیستند.
نکته مهم: سرفرزیهای الماسه مخصوص سنگتراشی را نباید با سرفرزیهای فولادی مخصوص برش طلا و نقره یکسان دانست. جنس ابزار باید با مادهای که قرار است برش داده شود سازگار باشد.
مقایسه انواع مته و سرفرزی مخراجکاری
انتخاب شکل سرفرزی به مرحله کار، نوع فلز، فرم نگین و میزان برداشت موردنیاز بستگی دارد. جدول زیر کاربرد ابزارها را برای انتخاب سریعتر مقایسه میکند.
| نوع سرفرزی | شکل قسمت برنده | کاربرد اصلی | نکته انتخاب |
|---|---|---|---|
| توپی | کروی | ایجاد حفره و برداشت موضعی فلز | قطر متناسب با حفره انتخاب شود |
| چتری یا هارت | زاویهدار | ایجاد شیار نشیمن در چنگ و بعضی پایهها | زاویه و اندازه سر با سنگ هماهنگ باشد |
| گلابی یا اشکی | کشیده و باریکشونده | بازکردن حفره و اصلاح فضای محدود | میزان برداشت فلز کنترل شود |
| نشیمنتراش | متناسب با فرم سنگ | آمادهسازی جای نگین تراشخورده | اندازه فرز با ابعاد واقعی نگین تطبیق یابد |
| کاسهای | مقعر | گرد کردن انتهای چنگ | اندازه سر با ضخامت چنگ هماهنگ باشد |
| استوانهای | صاف و استوانهای | اصلاح دیواره و سطوح داخلی | طول قسمت برنده و قطر بررسی شود |
| مخروطی | مخروطی | فرمدهی زاویهدار و نقاط محدود | زاویه نوک متناسب با محل کار باشد |
هنگام خرید مته و سرفرزی مخراجکاری به چه نکاتی توجه کنیم؟
قطر قسمت برنده: قطر سرفرزی باید متناسب با اندازه نگین و میزان برداشت موردنیاز انتخاب شود. برای مخراجکاری دقیق، اندازهگیری سنگ با کولیس مناسب اهمیت زیادی دارد.
جنس سرفرزی: فرزهای فولادی، فولاد تندبر (HSS)، کاربیدی و الماسه برای شرایط و مواد متفاوتی طراحی شدهاند. انتخاب جنس مناسب بر عملکرد برش، مقاومت سایشی و طول عمر ابزار تأثیر میگذارد.
قطر شفت: شفت باید با کولت یا سهنظام هندپیس سازگار باشد. برای مثال، شفت ۲٫۳۵ میلیمتر در بسیاری از سرفرزیهای جواهرسازی رایج است، اما نمیتوان آن را اندازه تمام محصولات دانست.
کیفیت لبههای برنده: سرفرزی سالم باید دندانههای منظم و بدون لبپریدگی داشته باشد. ابزار کند یا آسیبدیده ممکن است کنترل برش را دشوار کند.
نوع مخراجکاری: برای نصب چنگی، ریلی، دیوارهای یا سنگفرش، ممکن است ابزارهای متفاوتی لازم باشد.
برای کار روی قطعات ظریف، علاوه بر سرفرزی، ثابت نگه داشتن قطعه اهمیت دارد. استفاده از تجهیزات نگهدارنده و ابزار مخراجکاری میتواند کنترل بیشتری هنگام آمادهسازی نشیمن ایجاد کند.
روش صحیح استفاده از سرفرزی در مخراجکاری
برای افزایش دقت و کاهش احتمال آسیب به نگین و قطعه، رعایت چند نکته ضروری است:
-
قطعه را ثابت کنید: انگشتر یا قطعه فلزی باید داخل گیره یا گوی مخراجکاری مناسب ثابت شده باشد.
-
اندازه نگین را بررسی کنید: پیش از انتخاب فرز، قطر و فرم واقعی نگین اندازهگیری شود.
-
سرفرزی مناسب انتخاب کنید: شکل ابزار باید با مرحله کار، مانند ایجاد حفره یا نشیمن، هماهنگ باشد.
-
از سرعت مناسب استفاده کنید: سرعت چرخش باید با جنس فرز، اندازه آن و توصیه سازنده سازگار باشد.
-
فشار را کنترل کنید: فشار بیش از حد ممکن است موجب لغزش، شکستگی ابزار یا برداشت ناخواسته فلز شود.
-
وضعیت نشیمن را بررسی کنید: پیش از نصب نهایی، از قرارگیری صحیح سنگ در موقعیت موردنظر اطمینان حاصل کنید.
هنگام برش فلز با سرفرزیهای مناسب، استفاده از روانکننده مخصوص میتواند به کاهش اصطکاک کمک کند. همچنین باید از ابزار سالم، محافظ چشم و روش صحیح نگهداری هندپیس استفاده شود.
برای مراحل تکمیلی، قلم انگلا آبریک از ابزارهای موجود در جیسی ابزار است که میتوان آن را در کنار ابزارهای برشی مخراجکاری بررسی کرد.
اشتباهات رایج در انتخاب و استفاده از سرفرزی
انتخاب سرفرزی بزرگتر از اندازه موردنیاز
این اشتباه میتواند باعث گشاد شدن نشیمن و کاهش سطح تماس مناسب میان نگین و پایه شود.
راهکار: ابتدا اندازه واقعی سنگ را بررسی کرده و برداشت فلز را بهصورت تدریجی انجام دهید.
استفاده از یک شکل سرفرزی برای تمام مراحل
سرفرزی توپی، هارت و کاسهای کاربردهای یکسانی ندارند. استفاده از ابزار نامناسب ممکن است فرم موردنظر را ایجاد نکند.
راهکار: برای هر مرحله، از ایجاد حفره تا آمادهسازی نشیمن و اصلاح چنگ، شکل مناسب انتخاب شود.
استفاده از سرفرزی کند
ابزار کند ممکن است به فشار بیشتری نیاز داشته باشد و احتمال لغزش یا آسیب به قطعه را افزایش دهد.
راهکار: وضعیت قسمت برنده را بررسی کنید و در صورت کندشدن یا آسیب، ابزار را تعویض کنید.
تماس مستقیم فرز با نگین
سرفرزیهای فلزکاری ممکن است هنگام تماس ناخواسته با سنگ، به لبه یا سطح آن آسیب وارد کنند.
راهکار: تا حد امکان نشیمن را قبل از نصب نگین آماده کنید و هنگام اصلاحات بعدی از ابزار و روش مناسب استفاده کنید.
جمعبندی
انتخاب مته و سرفرزی مخراجکاری باید براساس شکل نگین، نوع پایه و مرحله کار انجام شود. فرز توپی برای ایجاد حفره، هارت برای برش نشیمن، گلابی برای اصلاح فضاهای محدود، فرز نشیمنتراش برای آمادهسازی جای سنگ و فرز کاسهای برای گردکردن انتهای چنگ کاربرد دارند. در کنار شکل ابزار، قطر، جنس، کیفیت قسمت برنده و سازگاری با هندپیس نیز اهمیت زیادی دارند. برای بررسی تجهیزات موجود و انتخاب ابزار مناسب فعالیت کارگاه میتوانید از فروشگاه جیسی ابزار و دستههای تخصصی مته، سرفرزی و مخراجکاری استفاده کنید.
